Bóng bàn trẻ Việt Nam: mầm non mọc ngoài ánh đèn và cái giá của tuổi mười bảy

5 giờ 50 sáng, nhà tập bóng bàn nằm sâu trong khuôn viên một trung tâm thể thao tỉnh lẻ mới bật hai dãy đèn. Mười một chiếc bàn, bảy chiếc còn dùng được. Ở bàn số 4, một cô bé chừng mười ba tuổi đứng đối diện máy bắn bóng, tập mãi một động tác: xoay cổ tay, kéo bóng xoáy lên bằng mặt thuận, rồi bước ba nhịp vào bàn để đánh trái. Bóng rơi liên tục xuống sàn. Không khán giả, không ai bấm giờ, không bảng điểm điện tử. Người duy nhất đứng ngoài là một huấn luyện viên đã ngoài năm mươi tuổi, tay cầm cuốn sổ nhỏ, ghi từng lỗi một.

Xem bóng bàn Việt Nam qua các kỳ SEA Games, bạn sẽ không thấy khung cảnh ấy. Nhưng theo những gì tôi ghi chép được trong nhiều năm đi các tỉnh, đó lại là nơi bóng bàn Việt Nam thực sự được viết ra. Có những mầm non không cần ánh đèn sân lớn, chỉ cần một góc đất đủ ấm để bén rễ.

Viết về bóng bàn Việt Nam mà bỏ qua cấu trúc đào tạo thì chỉ còn lại bảng huy chương. Cấu trúc thật của môn này nằm ở ba tầng. Tầng thứ nhất là hệ thống giải trẻ quốc gia, chia theo nhóm tuổi từ U11 đến U19, cộng thêm giải trẻ xuất sắc toàn quốc. Đây là sân chơi duy nhất mà hàng trăm vận động viên nhí gặp nhau mỗi năm, và cũng là nơi các tỉnh tính điểm thành tích. Tầng thứ hai là các trung tâm tỉnh, thành: Hải Dương, Bình Dương, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, cùng hai đội mang tính đặc thù là Quân đội và Công an. Tầng thứ ba là đội tuyển quốc gia, tập trung ở trung tâm huấn luyện quốc gia, nơi quy tụ những gương mặt đã qua sàng lọc.

Ở tầng đội tuyển, bóng bàn Việt Nam có một truyền thống rõ rệt: nữ mạnh hơn nam và ổn định hơn nam. Nhiều thế hệ tay vợt nữ từng giữ vị trí trụ cột ở khu vực, trong đó có Mai Hoàng Mỹ Trang, Nguyễn Thị Nga, Vũ Thị Hà. Phía nam, những cái tên như Đinh Quang Linh, Nguyễn Anh Tú hay Trần Tuấn Quỳnh ghi dấu ở các nội dung đơn và đồng đội. Nhưng nếu soi vào bảng thành tích khu vực, vị trí của Việt Nam khá rõ: Singapore vẫn là thế lực số một Đông Nam Á, Thái Lan bám sát, còn Việt Nam thường xuyên nằm ở nhóm tranh chấp vị trí thứ ba.

Điều đáng nói nằm ở khoảng trống giữa tầng hai và tầng ba. Một tay vợt mười lăm tuổi vô địch giải trẻ quốc gia không tự động có suất lên đội tuyển. Em cần một chỉ tiêu biên chế ở tỉnh, một suất tập trung, một huấn luyện viên đủ thời gian kèm cặp, và một gia đình đủ điều kiện để không phải rút con về sau hai năm. Bốn điều kiện đó không phải lúc nào cũng gặp nhau. Vì thế, phần lớn tài năng trẻ của bóng bàn Việt Nam rời bàn vì hết suất, chứ ít khi vì thua một đối thủ cụ thể.

Mô hình đào tạo phổ biến ở các lò tỉnh lấy mặt thuận làm trục. Trẻ được dạy kéo xoáy lên bằng mặt thuận rất sớm, có nơi từ bảy tuổi, trong khi mặt trái, đặc biệt là động tác vẩy trái trên bàn, thường được dạy muộn hơn hai đến ba năm. Hệ quả là ở nhóm U13, các em thắng nhau bằng những pha đôi công mặt thuận dài. Đến U17, khi gặp những tay vợt được huấn luyện cân bằng hai cánh hoặc chặn đẩy phòng ngự, những em chỉ có mặt thuận bị kéo ra khỏi vị trí, và rất ít em có đủ thời gian để xây lại mặt trái.

Vật tư đóng vai trò ít được nhắc tới. Phần lớn học sinh ở các lò tỉnh dùng mặt vợt xoáy ngược loại cứng, đòi hỏi lực cổ tay và tốc độ chân tốt. Với một đứa trẻ mười hai tuổi chưa dậy thì xong, cây vợt ấy quá nặng. Những huấn luyện viên giỏi thường chọn mặt mềm hơn, cốt nhẹ hơn, chấp nhận đánh chậm hơn một nhịp để giữ đúng động tác. Chọn sai vật tư ở tuổi này là gieo một lỗi kỹ thuật sẽ theo em đến hết sự nghiệp.

Vấn đề lớn nhất của bóng bàn trẻ Việt Nam không nằm ở tuổi mười ba, mà ở tuổi mười bảy. Theo dõi các giải trẻ nhiều năm, tôi thấy số vận động viên nam ở nhóm U15 đông hơn hẳn nhóm U19, một phần vì các em bỏ tập để dồn cho kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, một phần vì tỉnh cắt chỉ tiêu khi thành tích không còn tăng. Ở nữ, mức hao hụt ít hơn nhưng vẫn đáng kể. Bóng bàn Việt Nam không thiếu tài năng ở tuổi mười lăm; môn này thiếu người ở tuổi mười chín.

Số trận quốc tế của một tay vợt trẻ Việt Nam trong suốt tuổi thiếu niên thường chỉ đếm trên đầu ngón tay. Mỗi năm một giải trẻ quốc gia, một vài giải khu vực, thỉnh thoảng là một suất dự giải trẻ trong hệ thống WTT. Một tay vợt cùng tuổi ở Nhật Bản hay Hàn Quốc có thể đã chơi hàng trăm trận quốc tế trước sinh nhật mười tám. Chênh lệch này không thể bù bằng nỗ lực cá nhân, vì kinh nghiệm trận đấu là tài sản chỉ tích lũy được bằng cách ra sân.

Lịch trong nước có một điểm yếu cố hữu: các giải trẻ thường rơi vào thời điểm học sinh đang thi học kỳ. Nhiều tỉnh phải chọn giữa cho em đi đánh và cho em đi học, và quyết định thường nghiêng về học.

Ở các lò tỉnh, huấn luyện viên bóng bàn thường là người từng làm vận động viên tại chính địa phương đó, ở lại với nghề vì không có lựa chọn nào tốt hơn. Thu nhập thấp, phụ cấp phụ thuộc huy chương, và một buổi tập có khi mười lăm em trên ba chiếc bàn. Trong điều kiện ấy, người thầy buộc phải dạy theo lối dàn hàng, và những em cần sửa động tác riêng sẽ chậm hơn.

Một tay vợt trẻ Việt Nam đối diện ít nhất ba loại rủi ro. Thứ nhất là chấn thương vai và cổ tay do tải tập ở tuổi xương còn phát triển, cộng với việc chuyên môn hóa quá sớm. Thứ hai là rủi ro bị phá vỡ kỹ thuật khi lên đội tuyển và bị yêu cầu đổi cốt vợt, đổi mặt vợt để đánh nhanh hơn, một thay đổi có thể mất tám đến mười hai tháng mới ổn định trong khi quỹ thời gian ở đỉnh cao rất hẹp. Thứ ba là rủi ro tâm lý: một đứa trẻ thắng gần hết ở sân nhà, rồi thua bốn trận liên tiếp trong lần đầu ra quốc tế, thường kết luận sai rằng mình không có năng khiếu.

Điều trái khoáy là cách đánh giá hiện nay đang đo sai thứ. Các tỉnh đánh giá lò đào tạo bằng số huy chương ở giải trẻ quốc gia, mà huy chương ở tuổi mười ba, mười lăm thường thuộc về những em dậy thì sớm, cao lớn, có thể hình vượt trội. Những em ấy thắng đẹp ở sân nhà, được ưu tiên suất, được đầu tư thêm, rồi thường chững lại đúng lúc các đối thủ cùng lứa bắt đầu tăng tốc. Còn những em nhỏ con, chậm phát triển, phải học bù bằng chiến thuật và nhịp chân, lại hay bị loại sớm ở vòng ngoài. Mỗi lứa tài năng là một tầng địa chất; đào sai lớp sẽ nhặt được đá vụn.

Kéo theo đó là một nghịch lý: đội trẻ chuẩn bị tốt nhất cho tương lai thường là đội chấp nhận thua nhiều hơn ở hiện tại. Một lò dám cho học trò mười lăm tuổi ra sân quốc tế và trở về với sáu trận thua sẽ mất điểm thành tích, mất một phần ngân sách, có khi mất cả huấn luyện viên. Nhưng hai, ba năm sau, chính nhóm học trò đó là nhóm biết xử lý những điểm 9-9 trước một đối thủ nước ngoài.

Bóng bàn Việt Nam sẽ không tiến bộ nhờ một tay vợt xuất sắc xuất hiện đúng lúc. Nó tiến bộ khi nhiều lò tỉnh dám giữ một đứa trẻ mười bảy tuổi ở lại thêm ba năm, ngay cả khi em không mang về huy chương nào. Tốc độ và sự vắng lặng đều có ngôn ngữ riêng; tôi chỉ ghi chép lại. Và tôi không viết về trận đấu hôm nay, mà về con người họ trở thành sau đó.